EN ورود به کارتابل افراد ثبت نام افراد ورود نهادهای ترویجی
5270
filereader.php?p1=main_d10af457daa1deed5

موضوع: تجاری‌سازی و مدیریت فناوری نانو

فصل: چرخه عمر فناوری


بخش‌ اول: چرخه عمر فناوری 


بخش‌اول: چرخه عمر فناوری‌



نویسندگان: محمد امین کاتب صابر، یاسر خوشنویس



مقدمه

بررسی چگونگی رشد و پیشرفت بسیاری از فناوریها نشان داده است که آنها به صورت اتفاقی و بدون قاعده رشد نمی‌کنند، بلکه دنباله روی یک الگوی خاص هستند. روشها و الگوهای متفاوتی از رشد یک فناوری ارائه شده‌اند که معروف‌ترین این الگوها، الگویی موسوم به «منحنی S» است. در این الگو چرخه عمر یک فناوری از تولد تا زوال توصیف شده است.
شناخت الگوی رشد یک فناوری می‌تواند ما را در شناسایی عوامل موثر بر هر فناوری، و برنامه‌ریزی برای مدیریت فناوری یاری رساند.


1- چرخه عمر فناوری

فناوری‌ها دارای عمر محدودی هستند. مطالعات تاریخی نشان می‌دهد که می‌توان چرخه عمر فناوری‌ها را در چهار مرحله «طفولیت»، «رشد»، «بلوغ» و «زوال» توصیف کرد. همچنان که در شکل 1 دیده می‌شود، فرآیند توسعه و افول فناوری‌ها فرآیندی شبیه به حرف S خمیده را به وجود می‌آورد. به همین علت نمودار چرخه عمر فناوری به چرخه S شکل نیز مشهور است. در ادامه، چهار مرحله عمر فناوری را به اختصار معرفی می‌کنیم.


filereader.php?p1=main_8e51ded766d30498b

شکل 1: چرخه عمر فناوری


1- مرحله طفولیت:  در مرحله اول یا مرحله طفولیت، ایده فناوری نو معرفی می‌شود. معمولاً در این مرحله تعدادی مقاله منتشر می‌شود که از یک امکان جدید برای رفع یک نیاز بر اساس پشتوانه تجربی یا علمی سخن می‌گویند. این امکان فنی می‌تواند پس از انجام آزمایش‌ها و ساخت نمونه به ساخت یک محصول جدید منتهی شود. به تدریج، در اواخر دوره طفولیت، نمونه‌هایی از این محصول ساخته می‌شود و امکان ساخت محصول از لحاظ عملی اثبات می‌شود. در این مرحله ممکن است چند شرکت به طور همزمان به مرحله ساخت نمونه برسند و نتایج کارهای خود را ارائه دهند.

2- مرحله رشد:  با گذر از مرحله طفولیت، فناوری به مرحله رشد وارد می‌شود. در این مرحله، همزمان با ادامه فعالیت‌های تحقیق و توسعه در مورد ساخت محصولات با کیفیت‌های بهتر، برخی از شرکت‌ها به تولید محصول در مقیاس کوچک و نه انبوه می‌پردازند. از اواسط این دوره، نمونه‌های ابتدایی محصول وارد بازار می‌شوند. در این دوره هر شرکتی که محصول جدیدی را با به‌کارگیری فناوری نو تولید می‌کند، آن را ثبت می‌کند. به گواهی ثبت اختراع، «پتنت» گفته می‌شود. با ثبت اختراع توسط یک شرکت، شرکت‌های دیگر برای استفاده از ایده ثبت ‌شده باید با شرکت ثبت‌ کننده وارد مذاکره شوند. اگر مشخص شود که محصول جدید کاربردی و مفید است و بازاری برای آن شکل بگیرد، به مرور نسخه‌های بهتری از آن ساخته می‌شود و محصول جای خود را در بازار باز می‌کند. در نتیجه، بین شرکت‌های مختلف رقابت برای ساخت بهتر و بیشتر محصول شکل می‌گیرد و به این ترتیب، مرحله رشد فناوری ادامه پیدا می‌کند. در اواخر دوره رشد، محصول کاملاً در بازار شناخته ‌شده‌ است و شرکت‌های مختلفی آن را تولید می‌کنند.

3- مرحله بلوغ:  در مرحله سوم یا مرحله بلوغ، تحقیق و توسعه نقش کم‌تری در بهبود کیفیت محصول دارد، ایده فنی تولید محصول تغییر زیادی نمی‌کند و تغییرات بیش‌تر در زمینه ظاهر محصول یا امکانات جانبی آن خواهند بود. در این مرحله به علت فروش بالای محصول سود فراوانی نصیب شرکت‌هایی می‌شود که در دوره رشد جای خود را در بازارِ محصول مستحکم کرده باشند.

4- مرحله زوال:  مرحله چهارم و پایانی مرحله زوال فناوری است. در این مرحله با معرفی‌ شدن یک فناوری جدید که در مرحله طفولیت یا رشد قرار دارد و می‌تواند نیاز موجود را به شکل بهتر یا ارزان‌تری رفع کند، فناوری قبلی به تدریج از رونق می‌افتد و مردم به سمت خرید محصولات جدیدتر می‌روند. در این موقعیت، شرکت‌ها سعی می‌کنند روی فناوری جدید سرمایه‌گذاری کنند تا بازار سال‌های آینده را از دست ندهند. شرکت‌هایی که توانایی تحقیق و توسعه مناسبی داشته باشند، سعی می‌کنند امکانات و ظرفیت‌های مربوط به فناوری قبلی را از طریق نوسازی به فناوری جدید وارد کنند و اگر امکان چنین ارتقایی وجود نداشته باشد، فناوری را به شرکت‌ها و کشورهای ضعیف‌تر واگذار می‌کنند. معمولاً بسیاری از شرکت‌ها در کشورهای پیشرفته در این مرحله فناوری را به شرکت‌های کشورهای در حال توسعه می‌فروشند، بدین علت که فناوری در حال زوالی که در کشورهای پیشرفته در حال کهنه‌شدن است، در کشورهای در حال توسعه برای چند سال دیگر فروش خواهد داشت. برای نمونه، در اوایل دهه 90 میلادی مشخص شد که فناوری ساخت نوار کاست و نوار ویدیویی با رشد فناوری حافظه‌های دیجیتال در مرحله زوال قرار می‌گیرد. در همین سال‌ها، شرکت‌های ایرانی سرمایه‌گذاری زیادی برای خرید فناوری ساخت نوارهای کاست و ویدیویی انجام دادند، اما این محصولات تنها کم‌تر از یک دهه بازار مناسبی در ایران داشتند.
باید به این نکته هم توجه داشت که ورود یک فناوری جدید همواره به معنای زوال فناوری پیشین نیست. به طور کلی، می‌توان گفت که یک فناوری نو در مواردی «توانمندساز» است، یعنی باعث می‌شود که فناوری قبلی به نحو بهتری نیاز فناورانه خریدار را رفع کند. برای نمونه، فناوری حافظه‌های با حجم بالا، فناوری لوح‌های فشرده (CD) را از میدان خارج نکرد. در مقابل، گاهی یک فناوری «انقلابی» است، یعنی فناوری قبل از خود را منسوخ و روش جدیدی را برای رفع نیاز خریدار معرفی می‌کند. برای نمونه، فناوری رایانه در قیاس با فناوری ماشین تایپ یک فناوری انقلابی است، زیرا اساساً روش جدید تایپ دیجیتالی را جایگزین روش تایپ مکانیکی می‌کند.


filereader.php?p1=main_67b829ef4d32ac5bb

شکل 2: تاثیر ورود فناوری رایانه و منسوخ نمودن ماشین‌های تایپ


خود را بیازمایید
بررسی‌ها نشان می‌دهد که تقریباً 10 درصد شرکت‌های نوپا در حوزه‌های نوین مانند فناوری نانو به سودآوری می‌رسند. بنابراین، سرمایه‌گذاری در این حوزه‌ها، نیازمند خطرپذیری بالایی است. حال اگر فرض کنیم سرمایه‌گذاری این خطر را پذیرفته و تمایل به سرمایه‌گذاری در حوزه نانو دارد، با توجه به چرخه عمر فناوری، کدام یک از مراحل این چرخه را برای سرمایه‌گذاری وی مناسب می‌دانید؟ دلیل خود را توضیح دهید؟ (سوال آزمون مرحله دوم المپیاد دانش‌آموزی نانو)

فکر کنید:
اقشار مختلف جامعه ممکن است بنابر فاکتورهای مختلف فرهنگی، انتظارات متفاوتی از یک فناوی خاص داشته باشند. فناوری تنها زمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد که بتواند آن سطح نیاز را برای هر گروه مرتفع سازد. از طرفی با گذشت زمان، سطح توقعات افزایش یافته و با پیشرفت‌های علمی، کارایی هر فناوری نیز افزایش می‌یابد (شکل 1). پیشرفت‌های ذکر شده در مرحله طفولیت آغاز شده و در مرحله رشد هر فناوری نمود بیش‌تری می‌یابد. همانگونه که پیشتر اشاره شد، گاهی فناوری‌هایی در بازه زمانی نزدیک اما با کارایی بالاتر در مقایسه با فناوری‌های موجود ظهور می‌کنند و قادرند که حداکثر خواسته‌ها را در مدت زمان کوتاه‌تری برآورده کنند. در صورتیکه نمودار پیشرفت فناوری‌ها را به صورت خطوط شیب‌دار نمایش دهیم، کدام یک از نمودار‌های زیر وضعیت دو فناوری را نسبت به هم بهتر نشان می‌دهد؟ دلایل خود را بیان کنید.

filereader.php?p1=main_e294661eed8ef6096

شکل الف


filereader.php?p1=main_1c3e6ddf058c243f6

شکل ب



بسیاری از ایده‌های فناورانه جدید، چرخه عمر فناوری را به طور کامل طی نمی‌کنند و قبل از آنکه بتوانند به بازار برسند، از بین می‌روند. طبق بررسی‌های انجام شده، احتمال موفقیت برای شرکت‌های نوپای مبتنی بر فناوری‌های نو در کشور آمریکا که شرایط اقتصادی، حقوقی و اجتماعی مناسبی برای نوآوری‌های فنی دارد، کم‌تر از 10 درصد است. این بدین معنا است که عمر بسیاری از فناوری‌های نو بدون رسیدن به مرحله رشد و در مرحله طفولیت پایان می‌‌یابد. این موضوع علل مختلفی دارد: ممکن است که تحقیقات نشان دهند که تولید برخی از محصولات عملی یا به صرفه نیست؛ ممکن است فناوری رقیبی وجود داشته باشد که می‌تواند با قیمت پایین‌تر نیاز مشتریان را برآورده سازد؛ همچنین، از آنجا که انجام مراحل تحقیق و توسعه و ساخت نمونه‌های اولیه هزینه‌های هنگفتی دارد، شاید فرد یا شرکتی حاضر به سرمایه‌گذاری کلان در فناوری نو نشود. این وضعیت مخاطره‌آمیز اهمیت مدیریت در فناوری‌های نو را بیش از پیش نمایان می‌سازد.


خود را بیازمایید
ورود به بازار می‌تواند یکی از مخاطره‌آمیزترین بخش‌های تجاری‌سازی یک ایده به حساب آید. در این مرحله، رویکردهای متفاوتی را می‌توان اتخاذ کرد که هر کدام دارای مزایا، معایب و خطرات خود هستند. به عنوان مدیر یک شرکت نوپا با ایده انقلابی ساخت تراشه‌های پردازش مرکزی برای رایانه‌های جیبی، ترجیح می‌دهید با کدامیک از رویکردهای زیر وارد بازار شوید؟ مزایا و معایب هر کدام از روش‌های زیر را مورد بحث و بررسی قرار دهید.
• ورود یک‌باره و منسوخ کردن تراشه‌های قبلی
• ورود به عنوان یک راه حل مشابه ولی ارزان‌تر
• ورود به عنوان محصول جدید از طریق شرکت‌های سازنده نسل پیشین






filereader.php?p1=main_bcd1b68617759b1df filereader.php?p1=main_fbaedde498cdead4f





منابع


  • 1. بحرینی زارچ، محمدعلی و شادنام، محدرضا، 1386، تجاری‌سازی فناوری، یا چگونگی خلق ثروت از تحقیق و توسعه، انتشارات بازتاب.
  • 2. خلیل، طارق، 1997، مدیریت تکنولوژی، ترجمه سید محمد اعرابی و داود ایزدی، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1384.
  • 3. صاحبی نژاد، مجید و همکاران، 1386، اولویت‌های فناوری نانو در حوزه نانوپزشکی، اندیشگاه نانوبهداشت.
4. Emerson Wiens, 1999, The Symbiotic Relationship of Science and Technology in the 21st Century in The Journal of Technology Studies, Volume XXV, Number 2, online edition:
scholar.lib.vt.edu/ejournals/JOTS/Summer-Fall-1999/Wiens.html.
5. Pinch, Trevor and Bijker, Wiebe, 1987, The Social Construction of Facts and Artifacts, in Philosophy of technology: The Technological Condition, Scharff Robert and Dusek, Val (eds), Blackwell Publishing, 2003, pp. 221-232.